Ένας οδηγός για γονείς που θέλουν να ενημερώσουν, όχι να φοβίσουν
Το να μιλήσει ένας γονιός στο παιδί του για το σεξ είναι ένα θέμα που συχνά προκαλεί αμηχανία. Πολλοί γονείς αναρωτιούνται: «Πότε είναι η σωστή στιγμή;», «Τι πρέπει να πω;», «Μήπως είναι πολύ μικρό;», «Μήπως αν μιλήσω, του βάλω ιδέες;».
Στην πραγματικότητα, η σεξουαλική αγωγή δεν είναι μία μεγάλη και δύσκολη συζήτηση που γίνεται ξαφνικά στην εφηβεία. Είναι μια σταδιακή, ήρεμη και ειλικρινής διαδικασία που ξεκινά από νωρίς και προσαρμόζεται στην ηλικία, την ωριμότητα και τις ερωτήσεις του παιδιού.
Δεν μιλάμε στα παιδιά για το σεξ για να τα φοβίσουμε. Μιλάμε για να τα ενημερώσουμε. Για να τους δώσουμε λέξεις, γνώση, όρια, αυτοσεβασμό και εμπιστοσύνη. Για να μπορούν να κατανοούν το σώμα τους, να σέβονται το σώμα των άλλων, να αναγνωρίζουν τι τα κάνει να νιώθουν άβολα και να ζητούν βοήθεια όταν κάτι τα μπερδεύει ή τα ανησυχεί.
Η σιωπή γύρω από τη σεξουαλικότητα δεν προστατεύει τα παιδιά. Η σωστή, τρυφερή και ηλικιακά κατάλληλη ενημέρωση τα προστατεύει.
Γιατί δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε στα παιδιά για το σεξ;
Πολλοί ενήλικες μεγάλωσαν σε οικογένειες όπου το σώμα, η σεξουαλικότητα, η περίοδος, η εφηβεία, η επιθυμία ή οι σχέσεις ήταν θέματα που δεν συζητιούνταν ανοιχτά. Μπορεί να έμαθαν ότι «αυτά δεν λέγονται», ότι οι απορίες είναι ντροπή ή ότι το παιδί «θα τα μάθει μόνο του όταν έρθει η ώρα».
Όμως τα παιδιά σήμερα δεν μεγαλώνουν σε κενό πληροφόρησης. Αν δεν πάρουν απαντήσεις από τους γονείς τους, είναι πολύ πιθανό να τις αναζητήσουν αλλού: από συνομηλίκους, μεγαλύτερα παιδιά, social media, βίντεο, τυχαίες αναζητήσεις στο διαδίκτυο ή περιεχόμενο που μπορεί να είναι ακατάλληλο, παραπλανητικό ή τρομακτικό.
Ο στόχος, λοιπόν, δεν είναι να πούμε τα πάντα με τη μία. Ο στόχος είναι να γίνουμε μια αξιόπιστη και ασφαλής πηγή πληροφόρησης. Να ξέρει το παιδί ότι μπορεί να ρωτήσει χωρίς να γελοιοποιηθεί, χωρίς να τιμωρηθεί και χωρίς να νιώσει ότι η περιέργειά του είναι κάτι «κακό».
Η σεξουαλική αγωγή δεν ωθεί τα παιδιά στο σεξ
Ένας από τους πιο συχνούς φόβους των γονιών είναι ότι, αν μιλήσουν στο παιδί τους για το σεξ, θα το ενθαρρύνουν να γίνει σεξουαλικά ενεργό νωρίτερα.
Η επιστημονική προσέγγιση δεν υποστηρίζει αυτόν τον φόβο. Η ολοκληρωμένη σεξουαλική αγωγή, όταν είναι ηλικιακά κατάλληλη και βασισμένη σε αξιόπιστες πληροφορίες, δεν έχει ως στόχο να επιταχύνει τη σεξουαλική δραστηριότητα.
Έχει ως στόχο να βοηθήσει τα παιδιά και τους εφήβους να αναπτύξουν γνώση, κριτική σκέψη, σεβασμό, προσωπικά όρια και δεξιότητες λήψης αποφάσεων.
Τα παιδιά που ενημερώνονται σωστά δεν χάνουν την αθωότητά τους. Αντίθετα, αποκτούν καλύτερη κατανόηση του εαυτού τους και του κόσμου γύρω τους. Μαθαίνουν ότι το σώμα τους έχει αξία, ότι τα όριά τους αξίζουν σεβασμό και ότι μπορούν να ζητήσουν βοήθεια όταν κάτι δεν τους φαίνεται σωστό.
Η ενημέρωση μειώνει τη σύγχυση. Η ντροπή και η σιωπή την αυξάνουν.
Πότε ξεκινάμε;
Η απάντηση είναι: από νωρίς, αλλά σταδιακά.
Δεν μιλάμε σε ένα παιδί 4 ετών όπως θα μιλούσαμε σε έναν έφηβο 15 ετών. Όμως από μικρή ηλικία μπορούμε να μιλήσουμε για βασικά πράγματα: το σώμα, τα σωστά ονόματα των μερών του σώματος, την ιδιωτικότητα, τα όρια, το δικαίωμα στο «όχι» και την ανάγκη να μιλάμε σε έναν έμπιστο ενήλικα όταν κάτι μας μπερδεύει ή μας κάνει να νιώθουμε άβολα.
Η σεξουαλική αγωγή στην παιδική ηλικία δεν σημαίνει ότι μιλάμε με λεπτομέρειες για τη σεξουαλική πράξη. Σημαίνει ότι χτίζουμε από νωρίς μια γλώσσα ασφάλειας και σεβασμού.
Ένα παιδί που ξέρει πώς λέγονται τα μέρη του σώματός του, που έχει μάθει ότι το σώμα του του ανήκει και που νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει στον γονιό του χωρίς φόβο, είναι ένα παιδί καλύτερα προστατευμένο.
Πώς μιλάμε ανά ηλικία
Προσχολική ηλικία, περίπου 3–6 ετών
Σε αυτή την ηλικία τα παιδιά ανακαλύπτουν το σώμα τους και κάνουν απλές, άμεσες ερωτήσεις. Δεν χρειάζονται μεγάλες εξηγήσεις. Χρειάζονται σύντομες, αληθινές και ήρεμες απαντήσεις.
Είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε σωστές λέξεις για τα μέρη του σώματος, όπως πέος, αιδοίο, κόλπος, στήθος, γλουτοί. Η σωστή ανατομική ορολογία δεν «μεγαλώνει» το παιδί απότομα. Το βοηθά να κατανοεί το σώμα του χωρίς ντροπή και να μπορεί να περιγράψει καθαρά κάτι αν ποτέ χρειαστεί να ζητήσει βοήθεια.
Σε αυτή την ηλικία μπορούμε να διδάξουμε:
- «Το σώμα σου σου ανήκει.»
- «Κανείς δεν έχει δικαίωμα να αγγίζει τα ιδιωτικά σου σημεία.»
- «Μπορείς να πεις όχι, ακόμα και σε κάποιον μεγάλο.»
- «Δεν κρατάμε μυστικά που μας κάνουν να νιώθουμε φόβο, ντροπή ή βάρος.»
- «Αν κάτι σε μπερδέψει, μπορείς να έρθεις να μου το πεις. Δεν θα θυμώσω.»
Αν το παιδί ρωτήσει «από πού έρχονται τα μωρά;», δεν χρειάζεται να απαντήσουμε με περισσότερες πληροφορίες από όσες ζητά. Μπορούμε να πούμε: «Τα μωρά μεγαλώνουν μέσα στη μήτρα, ένα ειδικό μέρος στο σώμα της γυναίκας. Όταν μεγαλώσουν αρκετά, γεννιούνται».
Αν το παιδί συνεχίσει να ρωτά, δίνουμε λίγη ακόμη πληροφορία. Αφήνουμε την ερώτησή του να μας δείξει πόση πληροφορία χρειάζεται.
Παιδική ηλικία, περίπου 6–9 ετών
Σε αυτή την ηλικία τα παιδιά καταλαβαίνουν περισσότερα και αρχίζουν να ακούνε πληροφορίες από φίλους, μεγαλύτερα αδέλφια, το σχολείο, βίντεο ή το διαδίκτυο. Είναι σημαντικό ο γονιός να παραμείνει μια σταθερή και αξιόπιστη πηγή.
Μπορούμε να μιλήσουμε για:
- τις ομοιότητες και τις διαφορές στα σώματα,
- την ιδιωτικότητα στο μπάνιο και στο ντύσιμο,
- το ότι όλα τα σώματα αλλάζουν,
- τα βασικά της εφηβείας,
- τα όρια στο άγγιγμα,
- τη συναίνεση σε απλές καθημερινές καταστάσεις,
- τη διαφορά ανάμεσα σε μια ευχάριστη έκπληξη και ένα μυστικό που βαραίνει το παιδί.
Η συναίνεση δεν ξεκινά στην εφηβεία. Ξεκινά από την καθημερινότητα. Από το αν το παιδί θέλει να το αγκαλιάσουν, αν θέλει να φιλήσει έναν συγγενή, αν νιώθει άβολα με ένα παιχνίδι ή αν θέλει να σταματήσει ένα γαργαλητό.
Έτσι μαθαίνει ότι το σώμα του αξίζει σεβασμό και ότι το «όχι» του έχει σημασία.
Προεφηβεία, περίπου 9–12 ετών
Πριν εμφανιστούν οι αλλαγές της εφηβείας, το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει τι μπορεί να συμβεί. Η περίοδος, η τριχοφυΐα, η αλλαγή φωνής, η ανάπτυξη του στήθους, οι στύσεις, η εκσπερμάτιση, η ακμή, οι οσμές του σώματος και οι συναισθηματικές διακυμάνσεις δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως κάτι ντροπιαστικό ή τρομακτικό. Είναι φυσιολογικά μέρη της ανάπτυξης.
Σε αυτή την ηλικία είναι χρήσιμο να πούμε:
- «Το σώμα σου θα αλλάζει με τον δικό του ρυθμό.»
- «Μπορεί να νιώσεις αμηχανία, περιέργεια ή ντροπή. Όλα αυτά μπορεί να είναι φυσιολογικά.»
- «Δεν κοροϊδεύουμε το σώμα κανενός.»
- «Αν ακούσεις κάτι στο σχολείο και δεν είσαι σίγουρος/η αν ισχύει, μπορείς να με ρωτήσεις.»
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στον τρόπο που μιλάμε για το σώμα. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι συχνά ευαίσθητα στην κριτική, στη σύγκριση και στο σχόλιο. Ακόμα και μια «αθώα» παρατήρηση για το βάρος, το στήθος, την τριχοφυΐα ή την ακμή μπορεί να μείνει στη μνήμη του παιδιού ως ντροπή.
Ο στόχος είναι να βοηθήσουμε το παιδί να νιώσει ότι το σώμα του δεν είναι πρόβλημα. Είναι ένα σώμα που μεγαλώνει.
Εφηβεία, περίπου 12+ ετών
Στην εφηβεία οι συζητήσεις χρειάζεται να γίνουν πιο συγκεκριμένες. Ο έφηβος χρειάζεται αξιόπιστη πληροφόρηση για τη σεξουαλική επιθυμία, τη συναίνεση, τις σχέσεις, την αντισύλληψη, τις σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις, την πορνογραφία, το sexting, την ψηφιακή έκθεση, την πίεση από συνομηλίκους και το δικαίωμα να αναβάλει ή να αρνηθεί οποιαδήποτε σεξουαλική εμπειρία.
Μπορούμε να πούμε:
- «Δεν χρειάζεται να κάνεις τίποτα για το οποίο δεν νιώθεις έτοιμος/η.»
- «Η συναίνεση πρέπει να είναι ελεύθερη, ξεκάθαρη και να μπορεί να αλλάξει οποιαδήποτε στιγμή.»
- «Αν κάποιος σε πιέζει, σε απειλεί ή σε κάνει να νιώθεις ενοχή, αυτό δεν είναι αγάπη ούτε σεβασμός.»
- «Αν δεις κάτι στο διαδίκτυο που σε αναστατώσει, δεν θα σε τιμωρήσω. Θέλω να έρθεις να μου το πεις.»
- «Μπορούμε να μιλήσουμε και με γιατρό, αν έχεις απορίες που προτιμάς να απαντηθούν επιστημονικά.»
Οι έφηβοι δεν χρειάζονται κήρυγμα. Χρειάζονται σαφή όρια, αληθινή πληροφόρηση και έναν ενήλικα που μπορεί να αντέξει δύσκολες συζητήσεις χωρίς να αντιδρά με πανικό, ειρωνεία ή απειλές.
Τι χρειάζεται να ξέρει κάθε παιδί για την προστασία του
Η σεξουαλική αγωγή είναι και αγωγή ασφάλειας. Δεν αρκεί να πούμε στο παιδί «μη μιλάς σε ξένους», γιατί η παραβίαση των ορίων μπορεί να προέρχεται και από ανθρώπους που το παιδί γνωρίζει.
Το παιδί χρειάζεται πρακτικά, καθαρά και μη τρομακτικά μηνύματα:
- Πρώτον, το σώμα του του ανήκει.
- Δεύτερον, υπάρχουν ιδιωτικά σημεία.
- Τρίτον, κανείς δεν έχει δικαίωμα να ζητά φωτογραφίες, αγγίγματα ή μυστικά που το κάνουν να νιώθει άβολα.
- Τέταρτον, δεν φταίει ποτέ το παιδί αν κάποιος μεγαλύτερος ή ενήλικας παραβιάσει τα όριά του.
- Πέμπτον, μπορεί να μιλήσει σε έναν έμπιστο ενήλικα και, αν δεν το ακούσουν, να συνεχίσει να μιλά μέχρι να βρει βοήθεια.
Ένας πολύ απλός τρόπος να το εξηγήσουμε στα μικρότερα παιδιά είναι ο «κανόνας του εσωρούχου»: τα μέρη του σώματος που καλύπτονται από το εσώρουχο είναι ιδιωτικά. Κανείς δεν έχει δικαίωμα να τα αγγίζει, να ζητά να τα δει ή να ζητά από το παιδί να αγγίξει τα δικά του, εκτός από συγκεκριμένες συνθήκες φροντίδας ή υγείας, με ασφάλεια και παρουσία κατάλληλου ενήλικα.
Το μήνυμα πρέπει να είναι προστατευτικό, όχι τρομοκρατικό. Δεν θέλουμε ένα παιδί να φοβάται τους ανθρώπους. Θέλουμε να εμπιστεύεται το σώμα του, το ένστικτό του και τη δυνατότητά του να ζητήσει βοήθεια.
Τι κάνουμε όταν το παιδί ρωτά κάτι που μας φέρνει σε αμηχανία;
Ο γονιός δεν χρειάζεται να είναι τέλειος. Χρειάζεται να είναι διαθέσιμος.
Αν δεν ξέρουμε τι να απαντήσουμε, μπορούμε να πούμε:
«Χαίρομαι που με ρώτησες. Θέλω να σου απαντήσω σωστά, οπότε θα το σκεφτώ/θα το ψάξω και θα το συζητήσουμε.»
Αυτό είναι πολύ καλύτερο από το να αποφύγουμε την ερώτηση, να γελάσουμε αμήχανα ή να πούμε «είσαι μικρός/ή ακόμα».
Όταν ένα παιδί νιώθει ότι οι ερωτήσεις του ντροπιάζουν τον γονιό, μαθαίνει να σταματά να ρωτά. Όταν νιώθει ότι ο γονιός αντέχει τη συζήτηση, επιστρέφει σε εκείνον για καθοδήγηση.
Μπορούμε επίσης να ρωτήσουμε ήρεμα:
- «Τι έχεις ακούσει γι’ αυτό;»
- «Τι νομίζεις ότι σημαίνει;»
- «Υπάρχει κάτι που σε ανησύχησε;»
Με αυτόν τον τρόπο καταλαβαίνουμε τι ακριβώς έχει στο μυαλό του το παιδί και δεν απαντάμε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο ή πολύ διαφορετικό από την πραγματική του απορία.
Τι αποφεύγουμε
Αποφεύγουμε τις απειλές, τον εκφοβισμό, τις ντροπιαστικές λέξεις και τις ηθικολογικές γενικεύσεις.
Φράσεις όπως «αυτά είναι βρώμικα», «καλά κορίτσια δεν ρωτούν τέτοια», «τα αγόρια έτσι είναι» ή «αν κάνεις κάτι τέτοιο, θα καταστραφείς» δεν προστατεύουν. Δημιουργούν μυστικότητα, φόβο και ενοχή.
Αποφεύγουμε επίσης να μετατρέπουμε κάθε συζήτηση σε ανάκριση. Ειδικά στην εφηβεία, ο έλεγχος χωρίς σχέση εμπιστοσύνης μπορεί να οδηγήσει τον έφηβο να κρύβεται περισσότερο.
Η καλή επικοινωνία χτίζεται με μικρές, επαναλαμβανόμενες συζητήσεις, όχι με έναν μεγάλο μονόλογο γεμάτο απαγορεύσεις.
Δεν χρειάζεται να πούμε τα πάντα τέλεια. Χρειάζεται να μιλάμε με σεβασμό, ψυχραιμία και ειλικρίνεια.
Το διαδίκτυο και η πορνογραφία: γιατί χρειάζεται να μιλήσουμε νωρίς
Σήμερα πολλά παιδιά μπορεί να εκτεθούν σε σεξουαλικό περιεχόμενο πριν είναι συναισθηματικά έτοιμα να το κατανοήσουν. Η λύση δεν είναι ο πανικός, αλλά η πρόληψη.
Χρειάζονται κανόνες χρήσης οθονών, γονικός έλεγχος όπου είναι εφικτό και, κυρίως, ανοιχτή επικοινωνία.
Μπορούμε να πούμε:
- «Στο διαδίκτυο υπάρχουν εικόνες και βίντεο που δεν είναι φτιαγμένα για παιδιά.»
- «Αν δεις κάτι που σε τρομάξει ή σε μπερδέψει, δεν θα σε μαλώσω. Θέλω να μου το πεις.»
- «Κανείς δεν έχει δικαίωμα να σου ζητά φωτογραφίες του σώματός σου.»
- «Ό,τι ανεβαίνει στο διαδίκτυο μπορεί να μείνει εκεί ή να σταλεί αλλού.»
Με τους εφήβους χρειάζεται να μιλήσουμε πιο ανοιχτά: ότι η πορνογραφία δεν είναι εκπαίδευση για το σεξ, ότι συχνά παρουσιάζει μη ρεαλιστικές εικόνες για τα σώματα, την επιθυμία, τη συναίνεση και τις σχέσεις, και ότι η πραγματική σεξουαλική ζωή χρειάζεται σεβασμό, επικοινωνία, ασφάλεια και αμοιβαιότητα.
Ο ρόλος του γονιού: όχι παντογνώστης, αλλά ασφαλής συνομιλητής
Το παιδί δεν χρειάζεται έναν γονιό που τα ξέρει όλα. Χρειάζεται έναν γονιό που δεν φοβάται να μιλήσει, δεν ντροπιάζει την περιέργεια, δεν τιμωρεί την ερώτηση και δεν εξαφανίζεται όταν το θέμα γίνεται δύσκολο.
Η σεξουαλική αγωγή στο σπίτι δεν είναι μάθημα βιολογίας. Είναι κομμάτι της σχέσης γονιού-παιδιού. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί μαθαίνει ότι το σώμα του αξίζει φροντίδα, ότι οι σχέσεις χρειάζονται σεβασμό, ότι τα όρια είναι σημαντικά και ότι η αγάπη δεν πρέπει να συνοδεύεται από πίεση, φόβο ή χειρισμό.
Ένα παιδί που μπορεί να μιλήσει στον γονιό του για τα δύσκολα έχει ήδη ένα σημαντικό προστατευτικό πλαίσιο γύρω του.
Ένας πρακτικός τρόπος να ξεκινήσετε σήμερα
Δεν χρειάζεται να ξεκινήσετε με τη λέξη «σεξ». Μπορείτε να ξεκινήσετε από το σώμα, τα όρια και την ασφάλεια.
Μπορείτε να πείτε:
«Καθώς μεγαλώνεις, θέλω να ξέρεις ότι μπορείς να με ρωτάς για το σώμα σου, τις σχέσεις, την αγάπη, το σεξ ή οτιδήποτε ακούσεις. Μπορεί να μην έχω πάντα έτοιμη απάντηση, αλλά θα σε ακούσω και θα βρούμε μαζί σωστές πληροφορίες.»
Αυτή η φράση ανοίγει μια πόρτα. Και αυτή η πόρτα είναι σημαντικό να μένει ανοιχτή.
Συμπέρασμα
Το να μιλήσουμε στα παιδιά για το σεξ δεν σημαίνει ότι τους αφαιρούμε την παιδικότητα. Σημαίνει ότι τους δίνουμε ασφάλεια.
Τα παιδιά που γνωρίζουν το σώμα τους, που έχουν λέξεις για να περιγράψουν αυτό που τους συμβαίνει, που ξέρουν ότι έχουν δικαίωμα στο «όχι» και που εμπιστεύονται ότι οι γονείς τους θα τα ακούσουν χωρίς ντροπή και τιμωρία, είναι καλύτερα προστατευμένα.
Η σιωπή δεν προστατεύει. Η σωστή, τρυφερή και επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση προστατεύει.
Η σεξουαλική αγωγή στο σπίτι δεν είναι μία δύσκολη συζήτηση. Είναι μια σχέση εμπιστοσύνης που χτίζεται με μικρές, ειλικρινείς απαντήσεις, ξανά και ξανά.
Βιβλιογραφία
- World Health Organization. Comprehensive sexuality education. WHO Fact Sheet.
- UNESCO. International Technical Guidance on Sexuality Education: An evidence-informed approach. Revised edition.
- Centers for Disease Control and Prevention. Talking with Your Teens About Sex.
- Centers for Disease Control and Prevention. Birth Control: Information for Parents of Adolescents.
- Council of Europe. Kiko and the Hand.
- Council of Europe. The Underwear Rule.
- American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org. When & How to Talk With Your Child About Sex.
